اسکناس های شاهنشاهی پهلوی
- Admin
- 7 days ago
- 6 min read
اسکناسهای رضاشاه پهلوی (۱۳۲۰–۱۳۱۰)
سری یکم رضاشاه (کلاه کوچک)
از ویژگیهای بارز اسکناسهای رضاشاه، اهمیت دادن به خط نستعلیق برای نگارش، بناهای تاریخی و مکانهای طبیعی ایران است. نخستین سری اسکناسهای بانک ملی ایران معروف به اسکناسهای کلاه کوچک رضاشاه در اواخر سال ۱۳۱۰ در چاپخانهٔ شرکت چاپ اسکناس آمریکایی چاپ شد و از ۱ فروردین ۱۳۱۱ به گردش گذاشته شد. امضای کورت لیندن بلات آلمانی به عنوان رئیس کل بانک ملی ایران و علیخان علامیر به عنوان مُفتّش دولت در بانک ملی ایران بر روی اسکناسهای این سری که شامل ارقام ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریال است نقش بسته است. این سری توسط شرکت آمریکایی American Bank Note Company به چاپ رسید.
سری دوم و سوم رضاشاه (کلاه بزرگ)
در این سری، به اسکناسهای پیشین رقم ۱۰۰۰ ریال نیز افزوده شد. نگارهٔ رضاشاه از تمامرخ به سهرخ دگرگون شد، اما دیگر عناصر طراحی حفظ شدند. در سری دوم، ارقام ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی با امضای عبدالحسین هژیر و حسین علاء به چاپ رسیدند و در سری سوم ارقام ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی با امضای رضاقلی امیرخسروی و عبدالحسین هژیر به چاپ رسیدند. این سری توسط شرکت American Bank Note Company به چاپ رسید.
سری چهارم تا هشتم رضاشاه (بدون کلاه)
اسکناسهای سری چهارم تا هشتم رضاشاه دارای نیمرخ بدون کلاه وی در رو و نگارههایی از اماکن باستانی یا طبیعی ایران در پشت اسکناس هستند. سری چهارم و پنجم رضاشاه به دو زبان فارسی در رو و فرانسوی در پشت، انتشار یافتند؛ درحالیکه اسکناسهای سری ششم تا هشتم تماماً به زبان فارسی بوده بهطوریکه ارزش اسکناس با عدد بر رو و با حروف بر پشت آن نقش بسته است. همچنین سریال اسکناسها از سری یکم تا ششم به صورت لاتین و در سری هفتم و هشتم به صورت فارسی چاپ شدند. در این سریها، اسکناسهای ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ به ترتیب با عناوین یک پهلوی، پنج پهلوی و ده پهلوی نیز نامگذاری شدهاند که میتواند حاکی از معادلسازی آنها با سکههای طلای ضربشده در این دوره باشد. بدین ترتیب اسکناس ۱۰۰ ریالی معادل یک عدد سکهٔ طلا با وزن ۸٫۱۳ گرم و درجهٔ خلوص ۰٫۹۰۰ بوده است. سری چهارم تا هشتم رضاشاه همگی توسط شرکت انگلیسی Thomas De La Rue به چاپ رسیدند. اسکناسهای رضاشاه به غیر از سری یکم تا سری سوم همگی تهنقش (Watermark) داشتند یعنی از سری چهارم تا هشتم. تهنقش ارقام ۵، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ ریال تاج پهلوی بود. اما تهنقش ارقام ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال نیمرخ رضاشاه بود.
اسکناسهای محمدرضا شاه (بانک ملی ایران)
سری یکم و دوم بانک ملی ایران (۱۳۲۳ و ۱۳۲۵)
اسکناسهای محمدرضاشاه تنها در این دو سری تکزبانه (فارسی) بوده و در سریهای بعد به دو زبان (فارسی و انگلیسی) انتشار یافتهاند. سری اول بانک ملی ایران در ارقام ۵، ۱۰، ۲۰ و ۱۰۰ ریال (قهوهای) در سال ۱۳۲۳ و سری دوم با ارقام ۵۰، ۱۰۰ (بنفش)، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال در سال ۱۳۲۵ منتشر شدند. سری یکم توسط شرکت انگلیسی Thomas De La Rue و سری دوم توسط شرکت Harrison & Sons به چاپ رسیدند.
سری سوم بانک ملی ایران (۱۳۲۷ تا ۱۳۳۰)
در این سری تنها نام بانک ملی ایران با حروف لاتین در پشت اسکناس درج شده و از تغییر اعداد به نوشتار لاتین اثری نیست. ارقام ۱۰، ۲۰ و ۵۰ ریال در سال ۱۳۲۷ و ارقام ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال در سال ۱۳۳۰ منتشر شدند. از این سری، به عنوان زیباترین سری اسکناسهای محمدرضا شاه یاد میشود. این سری توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید.
سری چهارم و پنجم بانک ملی ایران (۱۳۳۰) و (۱۳۳۲)
در این سری علاوه بر درج نام بانک ملی ایران با حروف لاتین، ارزش اسکناس نیز با حروف انگلیسی درج گردیده است؛ اما ابتدا واحد پول و سپس مقدار آن چاپ شده (RIALS 10) که از نظر دستور زبان انگلیسی صحیح نیست. سری ۱۳۳۲ همانند سری ۱۳۳۰ طراحی شد و تفاوت تنها در سال درج شده بر روی اسکناس و امضای رئیس کل و بازرس دولت بود. این سری توسط شرکت انگلیسی Thomas De La Rue به چاپ رسید.
سری ششم بانک ملی ایران (۱۳۳۳)
این سری در ارقام ۱۰، ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ریال منتشر شد که به سری نیمرخ معروف است. این سری توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید.
سری هفتم بانک ملی ایران (۱۳۳۷)
این سری در ارقام ۱۰، ۲۰ و ۲۰۰ ریال به چاپ رسید و آخرین سری منتشر شده توسط بانک ملی ایران به عنوان نهاد صادرکنندهٔ اسکناس در ایران تا سال ۱۳۳۹ است. این سری توسط شرکت انگلیسی Thomas De La Rue به چاپ رسید.
اسکناسهای محمدرضا شاه (بانک مرکزی ایران)
سری یکم بانک مرکزی ایران (۱۳۴۰)
این سری در ارقام ۱۰ و ۲۰ ریال منتشر شد که از لحاظ طراحی کاملاً شبیه به سری ۱۳۳۷ هستند، اما تاریخ، امضا و عنوان بانک در آنها تغییر کرده است. این سری توسط شرکت انگلیسی Thomas De La Rue به چاپ رسید.
سری دوم بانک مرکزی ایران (۱۳۴۱)
این سری از اسکناسها در ارقام ۵۰ ریال تاریخ کوچک، ۵۰ ریال تاریخ بزرگ، ۵۰۰ ریال تاریخ بزرگ و ۱۰۰۰ ریال تاریخ کوچک موجود هستند. طرح کلی این اسکناسها تا سری یازدهم بانک مرکزی ایران تقریباً ثابت بوده و تنها پرترهٔ محمدرضا شاه و رنگ زمینهٔ نام بانک تغییر کردهاند. نکتهٔ مهم در این سری اسکناسها، توالی شماره سریال آنهاست؛ بدین صورت که شماره سریال از سری دوم با پیشوند یک (۱) آغاز شده و تا سری یازدهم (به جز اسکناسهای یادبودی) ادامه مییابد. این سری توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید.
سری سوم بانک مرکزی ایران (۴۳–۱۳۴۲)
این سری از اسکناسها در دو رقم ۵۰ ریال تاریخ ۱۳۴۳ بزرگ و ۱۰۰ ریال تاریخ ۱۳۴۲ بزرگ موجود هستند. این سری آخرین اسکناسهای تاریخدار غیریادبودی در دورهٔ پهلوی بهشمار میروند. این سری توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید.
سری چهارم و پنجم بانک مرکزی ایران (۴۳–۱۳۴۲) و (۴۵–۱۳۴۴)
اسکناسهای سری چهارم در ارقام ۲۰، ۵۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال و سری پنجم در ارقام ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ ریال چاپ شدند. طرح این دو سری همانند سری دوم و سوم بوده اما بدون تاریخ هستند. این سری توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید.
سری ششم و هفتم بانک مرکزی ایران (۴۷–۱۳۴۵) و (۴۹–۱۳۴۷)
تنها تغییر این سری نسبت به سریهای پیشین، پرترهٔ محمدرضا شاه است. وی یونیفرم نظامی بر تن دارد و کمی مسنتر شده است. این سری در ارقام ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریال چاپ شد. برای اولین بار رقم ۵۰۰۰ ریال نیز در این سری طراحی شد که به دلیل کیفیت چاپ پایین و پخش رنگ، به سرعت از چرخه حذف شد. اسکناس ۵۰۰۰ ریال سری ششم با امضای جمشید آموزگار و مهدی سمیعی در پاکستان به چاپ رسیده بود. این سری توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید. البته اسکناسهای ۵۰ ریالی، ۱۰۰ ریالی و ۲۰۰ ریالی فقط در سری هفتم با امضای خداداد فرمانفرمائیان و جمشید آموزگار به چاپ رسید.
سری هشتم تا یازدهم بانک مرکزی ایران (۵۲–۱۳۴۷)
اسکناسهای این سری در ارقام ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٫۰۰۰ ریال چاپ شدند که اسکناس ۵۰۰۰ ریال و ۱۰٫۰۰۰ ریالی به عنوان درشتترین ارقام اسکناس ایران تا آن روز بهشمار میرفتند. طراحی این سری همانند سری پیشین بود؛ با این تفاوت که نام بانک مرکزی ایران با رنگ مشکی، حاشیهٔ سفید و زمینهٔ روشن طراحی شده بود. در سری قبل، نام بانک مرکزی ایران با رنگ قرمز و زمینهٔ تیره طراحی شده بود. در سری هشتم و در دورهٔ دوم ریاست مهدی سمیعی، نام بانک مرکزی ایران همچنان با رنگ قرمز و زمینهٔ تیره در اسکناس ۵۰ ریالی به چاپ میرسید. در سال ۱۳۵۰، دو اسکناس با ارقام ۵۰ و ۱۰۰ ریال به یادبود جشنهای ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی ایران به چاپ رسیدند که در طبقهبندی سری دهم و یازدهم جای میگیرند. طراحی پشت اسکناسهای یادبودی شامل اصول انقلاب سفید بود. اسکناسهای این سری به جز سری اسکناسهای یادبودی (چاپ شرکت De La Rue)، توسط شرکت انگلیسی Harrison & Sons به چاپ رسید، در سری هشتم اسکناسهای ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱۰۰۰ ریالی و ۵۰۰۰ ریالی فقط با امضای خداداد فرمانفرمائیان و جمشید آموزگار به چاپ رسید.
سری دوازدهم تا پانزدهم بانک مرکزی ایران (۵۷–۱۳۵۳)
اسکناسهای این چند سری، آخرین طراحی اسکناسهای دورهٔ محمدرضا پهلوی هستند. در سری سیزدهم، یک نمونه اسکناس ۱۰۰ ریالی به یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی منتشر شد که به اسکناس دو تصویر مشهور است. همهٔ اسکناسهای این سری توسط شرکت انگلیسی Thomas De La Rue به چاپ رسید.
Comments